به گزارش روابط‌عمومی سازمان امور اجتماعی کشور، بسیاری از ما امام چهارم را با بیماری در کربلا می‌شناسیم؛ اما بیایید امسال این تصویر ناقص را کنار بگذاریم. بیایید او را به عنوان «رهبر دوران گذار» و «بنیان‌گذار منشور حقوق شهروندی» بشناسیم. مردی که بر ویرانه‌های اخلاقی و اجتماعی پس از واقعه‌ عاشورا ایستاد و جامعه‌ای مرده را دوباره احیا کرد.

رساله حقوق؛ نخستین منشور مدون «حقوق شهروندی»

قرن‌ها پیش از آنکه سازمان‌های جهانی از اعلامیه‌های حقوق بشر سخن بگویند، امام سجاد (ع) متنی شگفت‌انگیز به نام «رساله حقوق» را تدوین کردند. این سند، یک شاهکار تمام‌عیار اجتماعی است.

در این رساله، امام تنها از رابطه انسان با خدا نمی‌گوید؛ بلکه با جزئیاتی حیرت‌انگیز، شبکه‌ای از روابط اجتماعی را ترسیم می‌کند:

حقِ دست و زبان و گوش (مدیریت بر خویشتن)

حقِ همسایه

حقِ استاد و شاگرد

حقِ همسر و فرزند

و حتی حقِ دشمن و مدعی!

درس اجتماعی:

برای سازمان امور اجتماعی و همه‌ی ما، پیام ولادت امام سجاد (ع) این است: «جامعه‌ی سالم، جامعه‌ای است که همه در آن به حقوق یکدیگر آگاه و پایبند باشند.» آسیب‌های اجتماعی زمانی پدید می‌آیند که ما حق همسایه، حق خانواده یا حتی حق بدن خودمان را نادیده می‌گیریم. بازگشت به این رساله، بازگشت به نظم و سلامت اجتماعی است.

صحیفه سجادیه؛ مانیفستِ سبک زندگی اجتماعی

کتاب «صحیفه سجادیه» تنها یک کتاب دعا و مناجات فردی نیست؛ بلکه یک «مانیفست اجتماعی» در قالب دعاست. وقتی خفقان سیاسی اجازه صحبت نمی‌داد، امام سجاد (ع) استراتژی خود را تغییر دادند و مفاهیم عمیق اجتماعی را در قالب دعا آموزش دادند.

دعای برای «مرزداران» (امنیت ملی)، دعا برای «پدر و مادر» (تحکیم خانواده)، دعا برای «همسایگان» (همبستگی محلی) و دعا در «رفع غم و اندوه» (بهداشت روان)، همگی نشان می‌دهند که دغدغه‌ی امام، اصلاح تمام ابعاد زندگی انسان بوده است.

درس اجتماعی:

ما می‌آموزیم که حتی در محدودترین شرایط هم نباید دست از تلاش برای آگاهی‌بخشی برداشت. زبانِ هنر، زبانِ دعا و زبانِ فرهنگ، ابزارهای قدرتمندی برای اصلاح کجی‌های جامعه هستند. امام سجاد (ع) به ما یاد دادند که معنویت، جدا از مسئولیت اجتماعی نیست؛ بلکه سوختِ محرک آن است.

 کیسه‌های نان و مکتبِ گمنامی؛ الگوی مددکاری

روایت‌های تاریخی می‌گویند که در تاریکی شب‌های مدینه، مردی با صورتی پوشیده، کیسه‌های نان و غذا را بر دوش می‌کشید و به درب خانه‌ی فقرا می‌برد. تنها پس از شهادت ایشان و دیدن پینه‌های روی شانه‌های مبارکشان بود که مردم فهمیدند آن فرشته‌ نجات، علی‌بن‌الحسین (ع) بوده است.

درس اجتماعی:

این رفتار، والاترین سطح «مددکاری اجتماعی» است.

حفظ آبرو: کمک باید چنان ظریف باشد که عزت نفس گیرنده خدشه‌دار نشود.

پوشش همگانی: امام سجاد (ع) صدها خانوار را تحت پوشش داشتند، بدون اینکه منتی بر سر آنان بگذارند.

اخلاص: در کارهای خیریه و سازمانی، گاهی گزارش‌دهی و دیده شدن اولویت پیدا می‌کند؛ اما امام سجاد (ع) به ما می‌آموزد که اثرگذارترین خدمت، خدمتی است که برای خدا و بدون هیاهو باشد.

دانشگاهِ آزادی؛ استراتژی تربیت نیروی انسانی

یکی از عجیب‌ترین و هوشمندانه‌ترین اقدامات اجتماعی امام سجاد (ع)، خریدن بردگان بود. اما نه برای خدمتگزاری! ایشان بردگان را می‌خریدند، به آن‌ها سواد، فقه و اخلاق می‌آموختند و سپس در مناسبت‌های مختلف (مثل عید فطر) آن‌ها را آزاد می‌کردند.

این افرادِ آزاد شده، خود به معلمان و مبلغان فرهنگی در جامعه تبدیل می‌شدند.

درس اجتماعی:

این یعنی «توانمندسازی» (Empowerment) به معنای واقعی کلمه. سازمان‌های اجتماعی نباید فقط ماهی به دست نیازمندان بدهند؛ بلکه باید ماهیگیری یاد بدهند. امام سجاد (ع) قشر آسیب‌پذیر و حاشیه‌نشین (بردگان) را به قشر نخبگان و رهبران فکری تبدیل می‌کرد. این یعنی تغییر ساختار جامعه از ریشه.

 تولدِ دوباره‌ امید

ولادت امام سجاد (ع)، پیام‌آور این نکته است که حتی پس از سنگین‌ترین طوفان‌ها (چون عاشورا)، زندگی جریان دارد و جامعه قابل بازسازی است. او به ما آموخت که نباید در مصیبت متوقف شد، بلکه باید مصیبت را به پله‌ای برای رشد تبدیل کرد.

امروز، به مبارکی این ولادت، بیایید تمرین کنیم:

1. حق‌مدار باشیم: حقوق اطرافیانمان را (طبق رساله حقوق) بشناسیم و رعایت کنیم.

2. خیرخواه پنهان باشیم: گره‌ای از کار کسی باز کنیم بدون آنکه ناممان فاش شود.

3. سازنده باشیم به جای ناامیدی از مشکلات اجتماعی، با ابزار فرهنگ و اخلاق، به سهم خودمان جامعه را بسازیم.

میلاد پربرکت زینتِ عبادت‌کنندگان و سیدِ سجده‌کنندگان، حضرت امام سجاد (ع) بر تمامی تلاشگران عرصه انضباط و سلامت اجتماعی مبارک باد.

پایان/